Średnie spalanie można obliczyć z ilości zatankowanego paliwa i przejechanego dystansu. Warunek jest jeden: pomiar musi obejmować odcinek, na którym da się ustalić rzeczywiste zużycie. Sam paragon ze stacji nie wystarczy. Najprostszy bilans powstaje między dwoma tankowaniami do pełna, gdy poziom paliwa na początku i na końcu jest porównywalny.
Dane z tankowań i przebiegu jako podstawa pomiaru
Do obliczeń potrzebne są litry paliwa oraz dystans objęty pomiarem, a nie całkowity przebieg samochodu. Jeżeli drogomierz przy pierwszym tankowaniu wskazuje 84 250 km, a przy kolejnym 84 700 km, badany odcinek ma 450 km. Tę samą informację może zapewnić licznik dzienny wyzerowany przy rozpoczęciu pomiaru, o ile nie zostanie ponownie skasowany przed jego zakończeniem.
Metoda od pełnego do pełnego oddziela paliwo kupione od paliwa zużytego. Pierwsze tankowanie ustala stan początkowy zbiornika. Dopiero ilość dolana podczas następnego pełnego tankowania odpowiada zużyciu na przejechanym odcinku, przy zachowaniu porównywalnego poziomu napełnienia. Litrów z pierwszego tankowania nie dolicza się do tego wyniku.
W dzienniku wystarczą data, odczyt drogomierza, liczba litrów i oznaczenie, czy zbiornik został napełniony do pełna. Krótki zapis warunków jazdy, taki jak przewaga miasta, wyjazd autostradowy czy codzienne odcinki po 5 km, pomaga później ocenić zmiany. Cena za litr jest dodatkową daną do obliczeń kosztowych, ale nie wpływa na wynik w l/100 km.
Paragon zawiera ilość i cenę paliwa, lecz nie zapisuje przebiegu auta. Po kilku tankowaniach to właśnie brak odczytu drogomierza potrafi uniemożliwić rozliczenie pojedynczego odcinka. Daty pomagają uporządkować wpisy i powiązać je z użytkowaniem samochodu, ale nie zastępują kilometrów.
Wzór na średnie spalanie i znaczenie wyniku w l/100 km
Obliczenie ma prostą postać: średnie spalanie = zużyte paliwo w litrach / przejechany dystans w kilometrach razy 100. Jeśli po przejechaniu 450 km do zbiornika weszło 32,4 l, rachunek wynosi 32,4 / 450 razy 100. Wynik to 7,2 l/100 km.
Jednostka l/100 km oznacza przeliczenie zużycia na wspólny dystans. Nie trzeba przejeżdżać dokładnie 100 km. Pomiar z odcinka 450 km obejmuje całe zużycie między tankowaniami, a końcowa wartość pozwala zestawić go z wynikami z innych odcinków. Nie oznacza też, że auto spaliło po 7,2 l na każdej kolejnej setce kilometrów.
Kalkulator, aplikacja i arkusz wykonują ten sam rachunek. Żadne z tych narzędzi nie poprawi jednak błędnie wpisanego przebiegu ani nie uwzględni dolewki, której nie ma w danych. W arkuszu można zachować wszystkie cyfry obliczenia, ale prezentowany wynik zaokrąglić dopiero na końcu.
Do porównywania zużycia w codziennej eksploatacji wystarcza często jedno miejsce po przecinku. Zapis 7,237 l/100 km sugeruje dokładność, której tankowanie z dystrybutora i ustalanie poziomu w zbiorniku nie zapewniają. Dwie cyfry po przecinku mogą służyć pokazaniu rachunku, nie są jednak dowodem równie precyzyjnego pomiaru.
Średnia z wielu tankowań i rozliczanie dolewek
Dłuższy okres rozlicza się przez zsumowanie paliwa dolanego po początkowym pełnym tankowaniu, łącznie z paliwem z końcowego pełnego tankowania. Tak ustaloną liczbę litrów dzieli się przez cały przejechany dystans i mnoży przez 100. Pośrednie tankowania mogą być pełne albo częściowe. Ważne, by żadnego nie pominąć.
Przy dolewce 15 l, następnej 20 l i końcowym uzupełnieniu do pełna o 25 l bilans obejmuje 60 l. Jeśli od pierwszego pełnego tankowania samochód przejechał 800 km, średnia wynosi 7,5 l/100 km. Każda z dolewek jest częścią wspólnego rozliczenia. Nie pozwala sama w sobie policzyć spalania od poprzedniej wizyty na stacji, ponieważ nie odtwarza znanego poziomu paliwa.
Wskazówka paliwa nie zapewnia takiego punktu odniesienia. Połowa skali nie musi oznaczać połowy objętości zbiornika, a reakcja wskaźnika zależy między innymi od kształtu baku i działania układu pomiarowego. Również deklarowana pojemność zbiornika nie określa ilości paliwa zużytego między dwoma dowolnymi tankowaniami. Bez porównywalnego stanu początkowego i końcowego brakuje zamkniętego bilansu.
Średnich z odcinków o różnej długości nie należy dodawać i dzielić przez ich liczbę. Zużycie 20 l na 250 km daje 8 l/100 km, a 30 l na 500 km daje 6 l/100 km. Łącznie samochód zużył 50 l na 750 km, czyli 6,67 l/100 km. Prosta średnia dwóch wskazań wyniosłaby 7 l/100 km i nadawałaby krótkiemu odcinkowi taką samą wagę jak długiemu. Liczy się cały dystans.
Dokładność pomiaru i źródła błędów
Porównywalność tankowań poprawia kończenie ich przy pierwszym automatycznym odbiciu pistoletu, zgodnie z zaleceniami dotyczącymi danego auta. Dolewanie pod korek nie jest potrzebne do pomiaru i może prowadzić do przepełnienia zbiornika. W samochodach benzynowych paliwo może przy tym trafić do układu przeznaczonego do pochłaniania jego par.
Na moment odbicia wpływają położenie pistoletu, przepływ paliwa i działanie dystrybutora. Znaczenie ma też pochylenie samochodu, które zmienia ułożenie paliwa w zbiorniku. Korzystanie z tej samej stacji nie jest warunkiem poprawnego obliczenia. Ważniejszy jest powtarzalny sposób zakończenia tankowania i ustawienie auta na równym podłożu.
Krótki odcinek mocno uwydatnia różnicę poziomów napełnienia. Różnica 1 l w bilansie na dystansie 100 km zmienia wynik o 1 l/100 km; na 500 km jej wpływ wynosi 0,2 l/100 km. Dlatego wynik z kilku cykli tankowania jest mniej wrażliwy na pojedyncze wcześniejsze lub późniejsze odbicie. Błąd nie znika, ale ma mniejszy udział w całym pomiarze.
Pominięta dolewka zaniża obliczone zużycie. Błędny odczyt drogomierza może przesunąć wynik w obie strony, a reset licznika dziennego w środku okresu odbiera spójność zapisowi. Z tego powodu zestawienie oparte na kolejnych odczytach całkowitego przebiegu łatwiej sprawdzić niż notatkę zawierającą wyłącznie pojedyncze dystanse.
W przypadku LPG obowiązuje ten sam wzór, lecz poziom napełnienia zbiornika zależy również od działania zaworu ograniczającego tankowanie oraz warunków tankowania, w tym temperatury. Rozliczenie gazu warto więc opierać na kilku cyklach. Osobno pozostaje benzyna zużywana podczas rozruchu, przed przełączeniem na LPG, a w części instalacji także podczas jazdy. Wynik spalania gazu nie obejmuje automatycznie tego paliwa.
Spalanie z tankowań, komputer pokładowy i dane producenta
Obliczenie z tankowań jest bilansem uzupełnionego paliwa i przebiegu. Komputer pokładowy wyznacza średnią na podstawie danych dostępnych w systemach samochodu, między innymi informacji o dawkowaniu paliwa i pokonanej drodze. To dwa różne sposoby ustalania wyniku, więc wskazania nie muszą być identyczne.
Rzetelne porównanie wymaga tego samego okresu. Średnia na ekranie powinna zostać wyzerowana przy tankowaniu rozpoczynającym pomiar, a odczytana przy jego zakończeniu. Wskazanie z ostatnich 2 000 km nie jest odpowiednikiem wyniku obliczonego z jednego odcinka 450 km. W autach z kilkoma pamięciami podróży łatwo zestawić dane obejmujące inne dystanse.
Powtarzająca się różnica ma większą wartość informacyjną niż pojedyncza rozbieżność. Jeżeli przez kilka pomiarów komputer pokazuje wynik niższy od bilansu tankowań o 0,4 l/100 km, widać stałe odchylenie dla badanego sposobu użytkowania. Jedno tankowanie nie wystarcza do takiej oceny, bo różnica może wynikać z poziomu napełnienia baku.
Dane homologacyjne powstają w ustandaryzowanych warunkach i służą porównywaniu pojazdów według wspólnej procedury. Codzienna jazda obejmuje inne prędkości, temperatury, obciążenie i liczbę zimnych rozruchów. Rozbieżność względem wartości producenta nie jest sama w sobie dowodem usterki ani błędnego pomiaru.
Hybryda plug-in wymaga dodatkowo informacji o ładowaniu i zużyciu energii elektrycznej. Niskie spalanie benzyny może towarzyszyć częstemu zasilaniu auta z sieci. Bez danych o pobranych kWh i ich cenie wynik w l/100 km opisuje tylko część zużycia energii oraz kosztów przejazdu.
Warunki jazdy i interpretacja zmian spalania
Ruch miejski, częste zatrzymania i ponowne rozpędzanie zwiększają zużycie paliwa. Krótkie odcinki dokładają duży udział pracy z zimnym silnikiem. Postój z uruchomionym silnikiem zużywa paliwo bez zwiększania dystansu, przez co podnosi średnią w l/100 km. W korku litry przybywają w bilansie, a kilometry niemal stoją w miejscu.
Na trasie znaczenie ma prędkość, zwłaszcza gdy rośnie udział oporu aerodynamicznego. Bagażnik dachowy zwiększa ten opór, a dodatkowe obciążenie auta wpływa na energię potrzebną do rozpędzania i pokonywania wzniesień. Temperatura otoczenia, praca klimatyzacji, rodzaj ogumienia i ciśnienie w oponach również zmieniają warunki pomiaru. Ciśnienie powinno odpowiadać wartościom określonym dla danego samochodu i obciążenia.
Płynna jazda ogranicza straty związane z kolejnymi przyspieszeniami i hamowaniem. W wielu współczesnych silnikach spalinowych hamowanie silnikiem przy spełnionych warunkach powoduje odcięcie dawkowania paliwa. W hybrydach część energii podczas zwalniania może wracać do akumulatora. Nie usuwa to jednak kosztu wcześniejszego rozpędzenia auta.
Dwa tankowania wykonane w tym samym miesiącu mogą obejmować zupełnie inne użytkowanie: dojazdy po kilka kilometrów i długi przejazd drogą ekspresową. Sama data nie czyni wyników porównywalnymi. Nie ma jednej wartości dobrego spalania dla wszystkich samochodów i tras; miarodajniejsze jest zestawienie tego samego auta w podobnych warunkach.
Nagły wzrost utrzymujący się przez kilka pomiarów, bez zmiany tras i sposobu jazdy, jest sygnałem do sprawdzenia stanu technicznego. Znaczenie mogą mieć spadek ciśnienia w oponach, zwiększone opory hamulców lub nieprawidłowa praca układu sterowania silnikiem. Sam wynik nie wskazuje konkretnej usterki. Najpierw trzeba oddzielić zmianę warunków eksploatacji od zmiany w samochodzie.
Koszt paliwa na 100 km i budżet przejazdów
Koszt paliwa na 100 km oblicza się, mnożąc spalanie w l/100 km przez cenę litra. Przy wyniku 7,2 l/100 km i cenie 6,50 zł/l daje to 46,80 zł na 100 km. Jest to wyłącznie koszt paliwa, bez serwisu, opon, opłat drogowych i pozostałych wydatków związanych z autem.
Dla planowanej trasy rachunek ma postać: dystans / 100 razy spalanie razy cena litra. Przejazd 600 km przy tych samych założeniach wymaga 43,2 l paliwa i oznacza koszt 280,80 zł. To szacunek oparty na przyjętym zużyciu. Średnia z miejskich dojazdów nie musi odpowiadać jeździe autostradowej, a wynik z letniej trasy nie opisuje zimowych przejazdów z częstymi rozruchami.
Przy zmieniających się cenach właściwa jest średnia ważona liczbą zakupionych litrów, czyli suma wydatków podzielona przez sumę kupionego paliwa. Zakup 20 l po 6,20 zł i 40 l po 6,80 zł kosztuje łącznie 396 zł. Średnia cena wynosi wtedy 6,60 zł/l, a nie 6,50 zł/l uzyskane z prostego uśrednienia dwóch cen.
Auto korzystające z kilku źródeł zasilania wymaga osobnego rozliczenia każdego z nich. Koszt LPG i zużytej benzyny można dodać po przeliczeniu na ten sam dystans. W hybrydzie plug-in dochodzi energia elektryczna; przy kosztach ładowania znaczenie ma energia pobrana z punktu ładowania, obejmująca także straty. Dopiero łączna kwota pokazuje wydatek na paliwo i energię potrzebne do przejazdu.
